Lizel Steenkamp

Parlement    

Druk artikel   E-pos storie aan 'n vriend

Die minister van openbare werke sal nie net grond nie, maar énige eiendom kan onteien teen ’n prys wat s? bepaal as die voorgestelde Wetsontwerp op Onteiening teen Julie in werking tree.

Min. Thoko Didiza het dié wetsontwerp, wat ingrypende gevolge vir eiendomsreg in Suid-Afrika inhou, Woensdag in Kaapstad aan die parlementêre portefeuljekomitee oor openbare werke ter tafel gelê.

Hoewel die wetsontwerp daarop gemik is om grondhervorming drasties te versnel, gee dit die minister onbeperkte mag om grootskaalse onteienings uit te voer.

“Die minister mag enige eiendom in openbare belang of vir openbare doeleindes onteien. Die onteiening is onderhewig aan regverdige en billike kompensasie soos omskryf in die wet,” lui hoofstuk 3 van die wetsontwerp.

Belanghebbendes het die volgende brandpunte geïdentifiseer:

) “Eiendom” is nie beperk tot grond of plase nie. Daar is tans geen bepaling wat die minister verhinder om ondernemings, huise, roerende eiendom soos vee en voertuie “in openbare belang” te onteien nie.

) Die onteienings is nie tot die platteland beperk nie. Grond kan ook in stedelike gebiede onteien word om byvoorbeeld vir goedkoop huisvesting voorsiening te maak.

) Die beginsel gewillige koper/verkoper word afgeskaf, want eienaars kan hulle nie tot die howe wend om onteiening teen te staan nie. Ingevolge die wetsontwerp sal howe alleenlik kan beslis of die regte administratiewe prosedure in die onteieningsproses gevolg is.

) Eiendom sal nie meer teen markverwante pryse onteien word nie. “Markwaarde alleen sal nie voorrang geniet wanneer vergoeding bepaal word nie. Die vergoeding moet ’n billike balans reflekteer tussen openbare belang en dié van die eienaar,” het Didiza tydens die voorlegging gesê.

) Die minister het volmag om die prys van onteiende eiendom vas te stel. Luidens die wetsontwerp sal howe nie meer oor vergoeding mag beslis wanneer daar dispute tussen die regering en die eienaar is nie. Die hof sal die minister net kan dwing om die onteieningsproses te herhaal as dit nie aan die wetlike voorskrifte voldoen nie.

) Die wetsontwerp gee die minister onbeperkte mag. Sy besluit of ’n eiendom onteien moet word en sy bepaal die vergoeding. Voorts stel sy mense van haar keuse aan om te dien in die nasionale en landswye onteieningsrade wat haar moet adviseur.

Agri SA en die FW de Klerk-stigting se Sentrum vir Grondwetlike Regte sê die wetsontwerp is “gevaarlik” en ongrondwetlik omdat dit Suid-Afrikaners se reg op toegang tot die howe beperk en voorskryf waaroor howe mag uitspraak lewer.

“Soos die wetsontwerp nou lyk, beteken dit die minister kan ’n groot erf in Bishopscourt (in Kaapstad) onteien vir goedkoop behuising. want dis in openbare belang. Sy sal ook ondernemings kan onteien, want die herverdeling van rykdom is tog ook in openbare belang,” sê adv. Nikki de Havilland, adjunkdirekteur van die Sentrum vir Grondwetlike Regte.

Didiza se kantoor is dié teenkanting te wagte. “Ons weet dis ’n baie emosionele kwessie en dat die wet omstrede is. Dis hoekom ons regoor die land sal gaan om openbare verhore te hou,” sê mnr. Mandla Mabuza, hoofdirekteur van die departement van openbare werke.

Volgens hom het “openbare belang” grootliks betrekking op grondhervorming en om historiese ongeregtighede reg tes tel.

“As dit in openbare belang is, sal die minister inderdaad ’n onderneming kan onteien. Maar ek kan my nie ’n situasie voorstel dat die minister op ’n oggend sal wakker word en besluit om ’n winkelsentrum te onteien nie,” sê hy.

Mnr. Lourie Bosman, president van Agri SA, beskryf dié wetsontwerp as “helse ingryping van die regering in ’n vrye ekonomie”.

Volgens hom word tot 6% van Suid-Afrika se bewerkbare landbougrond jaarliks in die vrye mark verhandel. “As die regering dié grond tot 2014 opkoop, sal dit maklik wees om grondhervormingsteikens te behaal.”