Druk artikel   E-pos storie aan 'n vriend

Besoek aan Tjeni, Oos-Kaap.

’n Snerpende wind suis deur die kleinhuisie se plankmure. Repe koerantpapier wapper aan ’n spyker langs die deur. Hier is darem ’n rol toiletpapier op die put se houtdeksel, waarskynlik spesiaal vir die besoekers uit Johannesburg. Hierdie een gebruik sy selfoon as flits.

Dit laat my nou aan oergeslagte Afrikaners dink. Snags, as die nood hoog was, moes hulle ook na buite gaan. My oupa en ouma het nog ’n pot onder die bed gehad, al was daar al ’n spoeltoilet in die huis. Ou gewoontes skop en spartel voor hulle sterf.

Dis vyfuur in die oggend, nog pikdonker. Ek het onder die komberse uitgekruip en die rondawel se deur saggies oopgemaak. Die koue het my aan die keel beetgekry en buitentoe gesleep. Die werfhonde het eers geblaf, maar toe aan my hande kom lek. Hulle het verbasend vinnig aan my gewoond geraak.

Busisiwe het gister gesê vroue word gereeld aangeval. Hulle is meestal alleen, omdat soveel mans op die myne werk. Nie een van die geboue op die werf het egter diefwering nie. Ek wonder of die honde werklik beskerming teen die tsotsi’s bied.

Daar is drie rondawels op die werf. Die een is ’n kombuis, die ander dien as slaapkamers. Dan is daar ’n reghoekige huis met ’n sitkamer en nog slaapkamers. Die seuns slaap in ’n geboutjie naby die kraal.

Die kraal is van takke aanmekaargeflans, met kampe vir beeste, skape en bokke. Daar is ’n lappie grond vir mielies en ’n groentetuin. Daar is ook hoenders op die werf. Een is vir aandete geslag en ons het aartappels, wortels en spinasie uit die tuin geëet. Alles is free range en organic, maar sonder die politieke korrekte verpakking van kettingwinkels.

Hierdie huishouding is inderdaad baie meer omgewingsvriendelik as ons stedelinge s’n! Die dorpie het dekades al water, wat in ’n reservoir teen die berg opgegaar word. Elke werf het ’n kraan. Elektrisiteit het eers onlangs gekom. Dit word slegs vir lig gebruik. O ja, en vir die TV. Daar is paraffien vir hitte en hout en gedroogte beesmis om kos mee gaar te maak, of om water mee te kook.

Die dorpie se naam is Tjeni. Dis naby Tsolo, in die ou Transkei-gedeelte van die Oos-Kaap. Ons het ’n draai kom maak by ’n vriend en kollega se tuisdorp. Sy familie het aangebied dat ons oorslaap.

Wat is dit met toilette dat ’n mens so sit en nadink?

Ek dink oor hoe die trekarbeidstelsel mense se gesinne verwring en verwoes het. Ek dink oor gedwonge verskuiwings en hoe Verwoerd die sendingskole in die omgewing toegemaak het – Healdtown, Lovedale College – alles nou net bouvalle. Die nuwe regering se twyfelmoedige pogings tot herstel is ’n nietige bolwerk teen verval en korrupsie.

Maar ondanks die vernederings van die verlede en die ontberings van die hede is hier ’n innerlike trots. Ons is gasvry en sonder verskonings ontvang.

Ek dink aan Pretoria, waar ek grootgeword het, en aan my voorstedelike skool. Dis so anders as hier waar die Drakensberge se pieke en skeure in heuwels en dale verander.

Tog, al verstaan ek nie Xhosa nie, is daar soveel wat bekend voel, wat resoneer met wie ek is en waar ek vandaan kom. Ek dink aan my grootouers se groentetuine en die hoenderhok in Pretoria-Noord. Ek dink aan my oom se plaas.

Miskien is dit wat Afrikaners en Afrikane saambind. Iewers is ’n gedeelde verbintenis met grond. Ons herken onsself in mekaar. Dis dalk ook wat ons sulke wrede vyande gemaak het. Dis iets wat Engelssprekendes en ander buitestanders moeilik sal begryp.

Dis juis die verstrengeling met mekaar wat gemaak het dat ons voorouers so sterk oor grense en afsondering gevoel het.

Ou oorloë skop en spartel egter voor hulle sterf. As ons in Afrika wil aanbly, sal ons veel meer moet gee as wat ons kan vat. Om reg te maak is in elk geval beter as die aanbied van leë verskonings. Maar hoe?

Ek stap terug na die rondawel. Die winterlug skroei my longe skoon. Ek ruik ’n vuur. Iemand het vir my ’n skottel warm water op die vloer neergesit om mee te was.